ΠΩΣ ΓΕΝΝΗΘΗΚΕ Η ΛΕΞΗ ΕΓΩ

Το όνομά μου είναι Μάρκος, εξεγερμένος υποδιοικητής Μάρκος, και ανήκω στον Ζαπατιστικό Στρατό για την Εθνική Απελευθέρωση, μια οργάνωση που αποτελείται, στην πλειονότητά της, από ιθαγενείς, ιθαγενείς της Τσιάπας. Εκ μέρους των ιθαγενών μεταφέρω αυτόν τον λόγο σε σας, τον λόγο που απευθύνεται στους άντρες και τις γυναίκες των ινδιάνικων λαών, εδώ, στο κέντρο της Βερακρούς, στους συντρόφους και τις συντρόφισσες που παρέχουν σεξουαλικές υπηρεσίες. Και με την ευκαιρία να πω ότι αποτελεί τιμή για μας που είναι σύντροφοι και συντρόφισσές μας. Απευθύνεται, επίσης, στους εργαζόμενους στην υφαντουργία, στους κατοίκους των συνοικισμών, στους εργάτες, στους αγρότες, στους φοιτητές, στις γυναίκες και, ιδιαίτερα, στις ανύπαντρες μητέρες.

 Μας έλεγε ένας από τους συντρόφους διοικητές, που έφερε το όνομα Αντόνιο κι εμείς τον λέγαμε γερο-Αντόνιο– γιατί εκεί στη γη μας, αυτοί που οδηγούν τον αγώνα μας είναι ιθαγενείς, άντρες και γυναίκες μεγάλης ηλικίας, ηλικιωμένοι, όπως λέμε εμείς, ή γέροντες, όπως λέτε εσείς, ή πρεσβύτεροι–, έλεγε λοιπόν ένας από αυτούς –που δεν ζει πια και λεγόταν γερο-Αντόνιο–, μας διηγούνταν έναν Γενάρη σαν κι αυτόν, πριν από 22 χρόνια, την ιστορία μερικών λέξεων, τις οποίες ίσως μάθουμε εδώ, στην «Άλλη Καμπάνια», μαζί με όλον αυτόν τον κόσμο που ακούσαμε εδώ, που πήρε τον λόγο εδώ στην Ορισάμπα, αλλά και στον νότο της Βερακρούς, στον βορρά και στις διάφορες πόλεις και κοινότητες στις οποίες βρεθήκαμε, στο κέντρο της Βερακρούς. Με τον ένα ή τον άλλο τρόπο, αυτό που είναι η «Άλλη Καμπάνια», αυτό που είναι το κίνημά μας, εκπροσωπείται εδώ, σ’ αυτήν την αίθουσα. Είμαστε αυτοί που τους περιφρονούν, τους καταδιώκουν, τους εκμεταλλεύονται, τους εκβιάζουν, τους κλείνουν στις φυλακές, τους δολοφονούν όσοι βρίσκονται εκεί πάνω.

Μας έλεγε λοιπόν ο γερο-Αντόνιο για την ιστορία των λέξεων, πώς γεννήθηκε η λέξη εγώ.

Έλεγε ότι οι πρώτοι άντρες και οι πρώτες γυναίκες που κατοίκησαν αυτήν τη γη ήταν ιθαγενείς, όπως η πλειονότητα όσων βρίσκονται εδώ. Και έλεγε ότι, στην αρχή, η δουλειά που έκαναν αυτοί οι άντρες και αυτές οι γυναίκες μοιραζόταν ισότιμα σε όλους και όλες, αλλά μετά ήρθε ο ισχυρός, ο πλούσιος, και άρχισε να παίρνει αυτό που ήταν η εργασία του καθενός. Και τότε, λένε οι πρώτοι μας δάσκαλοι, οι γηραιότεροι από μας, μια ιστορία πόνου και αγώνα άρχισε να διαπερνά τη γη, τη γη όπου είμαστε και σήμερα ονομάζουμε Μεξικό.

Λένε ότι τότε, όταν κάποιος άρχιζε να μιλάει και να λέει εγώ, προσπαθούσε να δώσει όνομα στον πόνο, την οργή, την αγανάκτησή του. Και όταν κάποιος άρχιζε να λέει «εγώ υποφέρω, εγώ πονώ, εγώ έχω αυτά τα προβλήματα», μάθαινε να αναγνωρίζει τον εαυτό του ως ανθρώπινο ον. Πριν το εγώ που γεννήθηκε τότε, δεν υπήρχε ούτε εκμετάλλευση ούτε εξαθλίωση. Όταν κάποιος λέει εγώ, μιλάει ένα άτομο, δεν μιλάει μια συλλογικότητα.

Λέει λοιπόν ο γερο-Αντόνιο ότι όταν λέμε εγώ, δίνουμε όνομα στην ιστορία μας και τότε, με βάση αυτό, αρχίζουμε να μαθαίνουμε τις άλλες λέξεις. Από το βλέμμα και τον ήχο της φωνής μαθαίνουμε να αναγνωρίζουμε τον άλλο, που είναι διαφορετικός, και λέμε αυτός, αυτή. Συνεχίζουμε όμως να είμαστε, ως άτομα, μόνοι, χωριστά από τους υπόλοιπους. Και αρχίζουμε να αναγνωρίζουμε σε αυτόν ή σε αυτήν τις ίδιες λύπες και τα ίδια βάσανα, όχι όταν ανοίξουμε τα αυτιά ή το στόμα μας αλλά όταν ανοίξουμε την καρδιά μας. Και λέει ο γερο-Αντόνιο ότι όταν το εγώ συναντά το αυτός ή το αυτή και ανακαλύπτει ότι έχουν τον ίδιο πόνο, αρχίζει να δημιουργείται μια λέξη, η πιο δύσκολη στην ιστορία της ανθρωπότητας, η λέξη εμείς. Λέει ο γερο-Αντόνιο ότι τη στιγμή που το εγώ, και το αυτός και το αυτή και το εσύ –όταν υπάρχει μεγαλύτερη εμπιστοσύνη– και το εσείς –όταν αποτελεί ένδειξη σεβασμού– μετατρέπονται στο εμείς, τότε μπορεί, υπάρχει η πιθανότητα, ο πόνος και τα βάσανα, που έδωσαν όνομα στο εγώ, στο αυτός, στο αυτή, στο εσύ, στο εσείς, να μετατρέψουν το εγώ σε χαρά. Ο γερο-Αντόνιο έλεγε ότι έρχεται μια στιγμή που ζευγαρώνουν οι πόνοι, που ενώνεται το εγώ με το αυτός, το αυτή, το εσύ, το εσείς, και αρχίζουν να αναρωτιούνται ποιος ευθύνεται γι’ αυτόν τον πόνο και αυτά τα βάσανα, που στην αρχή ήταν ενός ατόμου, για να γίνουν έπειτα μιας οικογένειας και στη συνέχεια μιας ομάδας εργαζομένων. Τότε λοιπόν, μιλώντας και ακούγοντας, ανακαλύπτουν ότι υπεύθυνος γι’ αυτά είναι αυτός που βρίσκεται από πάνω, και τότε είναι που γεννιέται η λέξη αυτοί. Λέει ο γερο-Αντόνιο ότι όταν κάποιος λέει τη λέξη αυτοί ή αυτές, κοιτάζει προς τα πάνω, σ’ αυτόν που χτίζει τα πλούτη του με τη δική μας φτώχεια, σ’ αυτόν που χτίζει την ευτυχία του με τη δική μας δυστυχία, σ’ αυτόν που χτίζει το μέλλον του σε βάρος του δικού μας παρόντος και παρελθόντος. Και τότε, λέει ο γερο-Αντόνιο, είναι σωστός ο τρόπος που μιλούν αυτοί που είναι από κάτω.

Έτσι, μας λέει, διδαχθήκαμε ότι πρέπει να αφήσουμε κάποτε το εγώ και να μάθουμε να αναγνωρίζουμε το αυτός και το αυτή, για να χτίσουμε το εμείς που χρειάζεται η χώρα μας. Έλεγε ότι έπρεπε να αποχωριστούμε τον καθρέφτη, όσο οδυνηρό, όσο τρομερό κι αν ήταν. Και έπρεπε να μάθουμε να κοιτάμε τον άλλο, με τον μοναδικό τρόπο που εμείς ως ινδιάνικοι λαοί έχουμε μάθει, δηλαδή με την καρδιά. Και τότε, είπε ο γερο-Αντόνιο, έπρεπε να έρθει η στιγμή που οι ινδιάνικοι λαοί θα γνωριστούν μεταξύ τους και θα μάθουν να λένε εμείς. Αλλά ακόμη κι αυτό δεν ήταν αρκετό, γιατί θα εξακολουθούσε να υπάρχει το αυτοί, το αυτές, το γεγονός ότι μας εκμεταλλεύονταν, μας ταπείνωναν και μας περιφρονούσαν. Και ήταν απαραίτητο, ως ινδιάνικοι λαοί, να μάθουμε να ακούμε και άλλες καρδιές και να συναντηθούμε μ’ αυτές…

3 Φεβρουαρίου 2006

Ορισάμπα, πολιτεία Βερακρούς

Συνέλευση με συμμετέχοντες στην «Άλλη Καμπάνια»

Απόσπασμα από το βιβλίο "Ιστορίες για τους ανθρώπους του καλαμποκιού"

Τοποθέτηση: Ενάντια στην Ψυχιατρική

Κάθε σοβαρό επαναστατικό κίνημα κατά του καπιταλισμού έχει τεθεί κάποια στιγμή ενάντια της ψυχιατρικής ,είτε επειδή οι δυνάμεις του νόμου και της τάξης προσπαθούν να καταστείλουν την οποιαδήποτε ριζοσπατική αλλαγή θεωρώντας τη ως μια αδικαιολόγητη εναντίωση που κρίνεται παθολογική, είτε λόγω της εξουσίας της ιατρικής κοινότητας που εμποδίζει τους ακτιβιστές να δώσουν ένα τέλος σε αυτή την εκμετάλλευση και την αδικία. Επομένως, γίνεται εμφανές ότι η ψυχιατρική κοινότητα βλέπει τον κόσμο μέσα από τα μάτια των ισχυρών, και χρέος μας είναι να καταδείξουμε την οπτική γωνία όσων καταπιέζονται, αλλά και να εξετάσουμε αυτή την εξουσία, και από την πλευρά των θεσμών αλλά και μέσα από τον αποξενωμένο και αποδυναμωμένο μας εαυτό. 

Ο ψυχιατρικός κόσμος πάντα είχε στη διάθεση του την εξουσία του ιατρικού χώρου, γεγονός που λειτουργεί όχι μόνο ως ''λόγος'' με τον οποίο οι άνθρωποι λένε ότι είναι ''ψυχικά άρρωστοι'', αλλά και πως η οδύνη τους σε συνθήκες αποξένωσης και κρίσης είναι ένα είδος ''ασθένειας''. Ακόμα και οι τίτλοι των δύο Βίβλων της Δυτικής ψυχιατρικής- η Διεθνής Ταξινόμηση των Ασθενειών (ICD), που εποπτεύεται από τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας, και το Διαγνωστικό και Στατιστικό Εγχειρίδιο των Ψυχικών Διαταραχών (DSM) που δημιουργήθηκε από την Αμερικανική Ψυχιατρική Εταιρεία (ΑPA), δηλώνουν εμφανώς τις υποθέσεις των ψυχιάτρων για τον τρόπο που αντιμετωπίζουν τη δυστυχία μας μέσα στις συνθήκες διαβίωσης μας και τι θα αποφανθούν για μας όταν κινητοποιηθούμε ενάντια σε αυτές.

Ο λόγος αυτός καθαυτός χρήζει ιδιαίτερη προσοχής, όπως μπορούμε να διακρίνουμε και από δύο πρόσφατα παραδείγματα όπου παραδοχές της ψυχιατρικής κοινότητας διαχέονται και στην λαική αντίληψη. Το πρώτο παράδειγμα αφορά τις εικόνες που προβλήθηκαν από τα μέσα μαζικής ενημέρωσης για το θάνατο του πρώην ηγέτη των Φιλελεύθερων Δημοκρατών, Charles Κennedy, που προκλήθηκε από μια μεγάλη αιμορραγία συνδεδεμένη με τον αλκοολισμό, ή όπως αναφέρθηκε από την οικογένειά του, από τη ''μάχη που έδινε με τον αλκοολισμό''. Αυτή η δήλωση θα μπορούσε να χαρακτηριστεί καλύτερη από τον υπαινιγμό της Daily Mail ότι οδηγήθηκε στο θάνατο από τους Σκοτσέζους Εθνικιστές. Εντούτοις, αυτός ο αλκοολισμός στη συνέχεια εμφανίζεται από τα μέσα μαζικής ενημέρωσης ως εθισμός και στη συνέχεια ο εθισμός ως μια μορφή ασθένειας. Ένα άρθρο, μέσα σε όλα τα υπόλοιπα που πραγματεύονται το ίδιο θέμα, έκανε λόγο για τον τρόπο που το πρόβλημα του Kennedy θεωρούνταν ασήμαντο και γελοιοποιούνταν, και αυτό με τη σειρά του είναι κάτι που αμβλύνει τον πόνο όσων έχουν την ταμπέλα του ''ψυχικά ασθενή'' .Επομένως, στο συγκεκριμένο άρθρο οδηγούμαστε από τη Σκύλλα των κοινών προκαταλήψεων για την τρέλα, στη Χάρυβδη του ψυχιατρικού κόσμου, με την επιμονή στην πεποίθηση ότι ο αλκοολισμός, όπως όλες οι εθιστικές συμπεριφορές, είναι μια ''ψυχική ασθένεια''. 

Οι συνέπειες είναι καταστροφικές όταν η ψυχική οδύνη είναι ένα θέμα που πρέπει να αντιμετωπιστεί με βάση την ιατρική ψυχιατρική, με λογικό επακόλουθο τη χορήγηση ιατρικής αγωγής και στη συνέχεια της επιβολής αυτής στην περίπτωση που αυτοί που φέρουν την εκάστοτε ταμπέλα αρνούνται να την πάρουν με την πρόφαση ότι δεν είναι σε θέση οι ίδιοι να κρίνουν και να εκτιμούν λογικά την κατάστασή τους. Το δεύτερο παράδειγμα καθιστά το παραπάνω εμφανές και αφορά τη συζήτηση που είχε γίνει στα μέσα μαζικής ενημέρωσης για το θάνατο του αμερικανού μαθηματικού John Nash, γνωστό στους περισσότερους αναγνώστες ως ο κύριος χαρακτήρας στην ταινία ''A beautiful mind''. Σε αυτή την ταινία ο Nash, που ενσάρκωσε ο Russell Crowe, παρουσιάζεται να λέει στην τελετή απονομής του βραβείου Νομπελ ότι οφείλει την ανάρρωσή του στη βελτιωμένη φαρμακευτική του αγωγή. Εντούτοις, πρόκειται για ένα εμφανές ψέμα, λόγω του ότι σταμάτησε τη φαρμακευτική αγωγή σχεδόν είκοσι πέντε χρόνια πιο πρίν, όπως κατέστησε σαφές και ο ίδιος ο Nash. Η Εθνική Συμμαχία για τη Ψυχική Ασθένεια εξήρε δεόντως την ταινία για την προώθηση φαρμακευτικής αγωγής όσον αφορά τη σχιζοφρένεια και πίεσαν τον σεναριογράφο να προσαρμόσει όσα νόμιζαν ότι αληθεύουν με στόχο να συμπίπτουν με την ιατρική- ψυχιατρική θεώρηση. 

Η ψυχιατρική υπερτερεί έναντι των ψυχολόγων, οι οποίοι δεν έχουν ιατρική εκπαίδευση αν και πλέον σε πολλές χώρες έχουν το δικαίωμα συνταγογράφησης, και έναντι των ψυχαναλυτών που προσκολλούνταν στην εξουσία της ιατρικής για πολλά χρόνια, αλλά πλέον λειτουργούν ως μια "λεκτική πανάκεια'' σε αυτούς που κατέχουν την εξουσία να διαγνώσκουν έναν ολοένα αυξανόμενο αριθμό διαταραχών. Αυτό που διαθέτει η ψυχιατρική, ο λόγος για τον οποίον είναι ιδιαίτερα προσφιλής στις φαρμακοβιομηχανίες, είναι η δύναμη να ''ταμπελοποιεί'', να προκαθορίζει και να φυλακίζει ανθρώπους που ασφυκτιούν από τον καπιταλισμό, την πατριαρχία και το ρατσισμό αλλά που στη συνέχεια λένε, και σε αυτούς και στις οικογένειές τους, ότι είναι απλώς ''άρρωστοι''. 

Αυτός είναι και ο λόγος που οι αποκαλούμενοι ''αντι-ψυχίατροι'' συνδέθηκαν άμεσα με τα αριστερά, φεμινιστικά και αντιρατσιστικά κινήματα, και έσπευσαν να κατανοήσουν όχι μόνο πως αυτό το πολιτικο-οικονομικό σύστημα μας ωθεί προς την τρέλα, αλλά ακόμη πώς ο καπιταλισμός είναι κατά βάση παράλογος, αν και παρουσιάζεται να είναι ένα οργανωμένο και ορθολογικό σύστημα. Αυτός ο παραλογισμός είναι κάτι που συχνά παραβλέπεται από όσους ωφελούνται από αυτόν, κάτι που παρατήρησαν οι θεσιοκρατικές φεμινίστριες και έκαναν θεμέλιο λίθο στο τρόπο που προσεγγίζουν την γνώση και την εξουσία.  Οι ακτιβίστριες  αυτές αναθεώρησαν την απλή υπόθεση που είχε δημιουργηθεί από όσους παρερμήνευσαν τις ιδεές του Marx και συμπεριφέρονται σε αυτούς που δεν ενστερνίζονται τη δικιά τους θεώρηση του καπιταλισμού σαν να υποφέρουν από ''ψευδή συνείδηση'' (ορολογία που δεν είχε καν χρησιμοποηθεί από τον ίδιο τον Marx). Ενάντια σε αυτή την απλοϊκή θεώρηση της εργατικής τάξης και των καταπιεσμένων σαν θύματα της ιδεολογίας, το επιχείρημα των  φεμινιστριών είναι ότι όσοι είναι ''μεθυσμένοι από την εξουσία'' δεν δύνανται να δουν τον κόσμο όπως πραγματικά είναι. Οι ισχυροί τον αντικρίζουν μόνο μέσα από τη δική τους περιορισμένη οπτική,η οποία και δικαιολογεί τα προνόμιά τους. Ωστόσο, μόνο όσοι βρίσκονται στην κόψη του ξυραφιού της εξουσίας μπορούν να αντιληφθούν πώς λειτουργεί στην πραγματικότητα. 

Η άποψη στην οποία βασίζεται το εν λόγω επιχείρημα ήταν πάντοτε η βάση μιας επαναστατικής πολιτικής που βασίζεται στην αντίληψη ότι όσοι έχουν υποστεί την εκμετάλλευση και την αδικία μπορούν να δομήσουν μια ''ταξική συνείδηση'' της θέσης τους βασιζόμενοι στη δική τους συλλογική αντίσταση , κάτι που λειτουργεί ακόμα ως μια προσδοκία για έναν καλύτερο κόσμο πέρα από τον καπιταλισμό. Ακόμη, το ίδιο επιχείρημα έχει χρησιμοποιηθεί από το Γυναικείο Απελευθερωτικό Κίνημα σε διάφορες δράσεις που στόχευαν στην '' αφύπνιση της συνειδητότητας'' ήδη από το δεύτερο κύμα του φεμινισμού. Αυτό εστίασε στις καταβολές των γυναικών αναφορικά με τη ζωή τους σε έναν ανδροκρατούμενο κόσμο ώστε ,στη συνέχεια, να μπορέσουν να εργαστούν στο να κατανοήσουν την πατριαρχία αλλάζοντας την, ανατρέποντας την. 

Μια κριτική ανάλυση στους υποτιθέμενους ψυχιατρικούς ισχυρισμούς αντικατοπτρίζουν επαρκώς τις κύριες θέσεις της φεμινιστικής σκοπιάς: αυτές οι δήθεν '' αντικειμενικές'' έρευνες βρίθουν από ερωτήσεις άμεσα συνδεδεμένες με στερεοτυπικά αντρικές προσπάθειες ''πρόβλεψης και ελέγχου'' της συμπεριφοράς· κάτι που είναι από μόνο του αρκετά ''υποκειμενικό'' και αντικατοπτρίζει μια μερική προσέγγιση στην κατανόηση της ανθρώπινης φύσης. Πρέπει να αντικαταστήσουμε την υποτιθέμενη αντικειμενική ''θειστική αντίληψη'' των εαυτών μας, όπως αναφέρεται από τη Donna Haraway με αυτό που η Sandra Harding αναφέρει ως ''επιστήμη από τα κάτω'' , δηλαδή το πώς συνδυάζεται η γνώση. Συνεπώς, η θεσιοκρατική αυτή αντίληψη συνδέεται άμεσα με μια ιστορική υλιστική ανάλυση, όπως επισήμανε η αείμνηστη Nancy Hartstock.

 Η Bonnie Burstow, ριζοσπαστική φεμινίστρια και  ακτιβίστρια της ''αντι-ψυχιατρικής'', καθιστά σαφές πώς αυτό το θεσιοκρατικό επιχείρημα μπορεί να γίνει η κινητήρια δύναμη για έναν/μια ακτιβιστή/τρια να εξερευνήσει τον τρόπο που η ψυχιατρική κοινότητα εργάζεται σε αυτό που εκείνη ονομάζει '' θεσμική εθνογραφία''. Αυτή η προσέγγιση αναφέρεται σε όσους έχουν αναγκαστεί να ζήσουν μέσα σε ψυχιατρικά ιδρύματα, ασχέτως αν αυτά είναι ψυχιατρικά νοσοκομεία ή ιδρύματα που εγείρονται ''αυτοβούλως'' στις κοινότητες. Στόχος της είναι να χαρτογραφήσει μαζί με τους ανθρώπους την επικράτεια αυτών των ιδρυμάτων και να μάθουμε ποια είναι τα εσωτερικά τους σχήματα.

 Αυτό οδηγεί σε μια ερώτηση για αυτούς που θέλουν να αλλάξουν τον κόσμο σχετικά με το τι θα έπρεπε να κάνουμε με τα ψυχιατρικά νοσοκομεία και αν, σε περίοδο περικοπών στις υπηρεσίες του κράτους πρόνοιας, θα έπρεπε να τα υπερασπιστούμε και να φαντασιωθούμε αν θα ήταν εφικτό να τα αναμορφώσουμε σε άσυλα.

 Μερικοί ψυχίατροι είναι σε θέση να χρησιμοποιήσουν τα άσυλα σαν βάση για ένα πολιτικό έργο, όπως κατέδειξε και ο Frantz Fanon κατά τη διάρκεια του αγώνα για την ανεξαρτησία της Αλγερίας στη Blida – Joinville.Εντούτοις, ο χώρος του ασύλου σαν φυλακή – σπίτι ή σαν καταφύγιο αμφισβητείται από τους κριτικούς ψυχιάτρους όπως και από τους επιζώντες των ψυχιατρικών συστημάτων. Στη Γαλλία, λόγου χάρη, το άσυλο ήταν ένα ασφαλές μέρος για τους υπέρμαχους του αντι-φασισμού κατά τη διάρκεια του Β' Παγκοσμίου Πολέμου, ενώ στην Ιταλία τα άσυλα χρησιμοποιούνταν από τους φασίστες για να αιχμαλωτίσουν τους εχθρούς τους. Αυτή η διαφορά ανάμεσα στον τρόπο που η Γαλλία και η Ιταλία ανταποκρίθηκαν στην ψυχιατρική έχει οδηγήσει σε μια διαμάχη μεταξύ των ακτιβιστών και στο καθορισμένο σχήμα του '' Δημοκρατικού Ψυχιατρικού'' κινήματος, το οποίο δημιουργήθηκε στην Τεργέστη και που ακόμα και σήμερα αποτελεί έμπνευση για το περιοδικό ''Άσυλο: Το περιοδικό για τη Δημοκρατική Ψυχιατρική''. 

Το κίνημα της Τεργέστης έδωσε έμφαση στο γεγονός ότι ο θεσμός του ψυχιατρείου δε λειτουργεί μόνο στους κόλπους ενός ψυχιατρικού νοσοκομείου όπως επίσης και ότι ο πολιτικός αγώνας για την κατάργηση των ψυχιατρείων απαιτεί μια βαθύτερη διαδικασία ''αποασυλοποίησης''. Οι πολλές φωνές των υπέρμαχων της ''αντι-ψυχιατρικής'' και της ''δημοκρατικής ψυχιατρικής'' βασίζονται στις διαφορετικές οπτικές όσων έχουν υποβληθεί στο σύστημα ψυχκής υγείας, μερικές από τις οποίες δεν εγκολπώνουν φεμινιστικά ή μαρξιστικά συμπεράσματα από τη δικιά τους ανάλυση. Αλλά η πρακτική της ''αποασυλοποίησης'' στην Τεργέστη και στα κινήματα κατά των ασύλων βασίζεται στη λογική της ''θεσμικής εθνογραφίας'' που η ριζοσπαστική φεμινιστική έρευνα κατέστησε δυνατή και δείχνει ότι η άποψη όσων έχουν διαγνωστεί, δεχθεί φαρμακευτική αγωγή και έχουν φυλακιστεί πρέπει να εμπεριέχεται στον ευρύτερο αγώνα για ελευθερία από την κυριαρχία του κεφαλαίου.

Μετάφραση: Χριστίνα Γουγούλη

Επιμέλεια μετάφρασης: Ομάδα Δια- Τάραξη

                                                                  Η κατάθλιψη

Η κατάθλιψη από το 1970 και έπειτα αποτελεί το υπ' αριθμόν ένα ψυχικό νόσημα στις δυτικές κοινωνίες. Έχει καταφέρει να αιχμαλωτίσει το ενδιαφέρον της ψυ- κοινότητας και να γίνει γνωστή στο ευρύ κοινό, να γίνει ένα νόσημα «της μόδας». Ο κυρίαρχος τρόπος θεραπείας της, αρχικά το ηλεκτροσόκ και μεταγενέστερα  η χορήγηση αντικαταθλιπτικών, ουσιαστικά ενσαρκώνει την επιθυμία μας για απεριόριστη δυνατότητα παρέμβασης στον ψυχισμό, ενώ παράλληλα η επίπλαστη ευφορία που προσφέρει αφενός υποκαθιστά ύπουλα την ουσιαστική θεραπεία και αφετέρου θολώνει επικίνδυνα το όριο ανάμεσα στα μέσα θεραπείας και στη χρήση ναρκωτικών ουσιών. Γιατί όμως συνέβησαν τα παραπάνω; Σχετίζεται η κατάθλιψη με τον τρόπο με τον οποίο βλέπουμε τον εαυτό μας;

Το βιβλίο του Ehrenberg δεν διατείνεται ότι αποτελεί μία αντικειμενική οπτική πάνω στην κατάθλιψη αλλά ούτε και ένα εγχειρίδιο με οδηγίες ή κάποια πρόταση για τη θεραπεία της. Αντίθετα, είναι ένα βιβλίο βαθιά πολιτικό, που προτείνει ότι μέσω της κατανόησης των πτυχών του συνδρόμου της κατάθλιψης μπορούμε να αντλήσουμε σημαντικές πληροφορίες που αφορούν στη σύγχρονη κοινωνία. Πραγματοποιείται μία εκτενέστατη ιστορική αναδρομή όσον αφορά την κατάθλιψη αλλά και τις ψυχικές διαταραχές γενικότερα , από τη θεωρία του Φρόιντ και του Janet μέχρι τον τρόπο που διαδόθηκε η γλώσσα των ασθενειών στα μέσα και έγινε προσιτή στο ευρύ κοινό.

Σύμφωνα με το συγγραφέα η κατάθλιψη δεν αποτελεί απλώς μία ακόμα ψυχική νόσο. Αντίθετα, συνδέεται αρραγώς με την προσωπική ελευθερία του ατόμου και με την ανάγκη για αυτονομία που πλέον χαρακτηρίζουν τον πυρήνα της κοινωνικοποίησης στη σύγχρονη κοινωνία. Ειδικότερα, η κατάθλιψη σχετίζεται ακριβώς με την αποτυχία μας να εκπληρώσουμε τις προαναφερθείσες προσδοκίες. Ο γράφων, ωστόσο προχωράει πέρα από την αδυναμία εκπλήρωσης των προσδοκιών και αναφέρει ότι ένα από τα σημαντικότερα στοιχεία είναι ότι η κατάθλιψη μας παρέχει μία γλώσσα. Μια γλώσσα την οποία έχουμε εσωτερικεύσει και με την οποία πλάθουμε και αναγνωρίζουμε τον εαυτό μας. Η ψυχική ασθένεια, απέκτησε υπόσταση την ίδια στιγμή με την οποία αναγνωρίστηκε στο υποκείμενο μία εσωτερική οργάνωση. Συνεπάγεται , λοιπόν ότι η ψυχική νόσος αποτελεί απόρροια της ίδιας της ύπαρξης του ατόμου.

Η κατάθλιψη ως λειτουργική παθολογία

Η κατάθλιψη ακόμα έχει συνδεθεί με τα συμπτώματα άλλων ασθενειών και η προσπάθεια εντοπισμού των ριζών της μας γυρίζει πίσω στην αρχαία ελληνική μελαγχολία. Πέρα όμως από αυτό, και πέρα από την ερμηνεία των συμπτωμάτων ως απόρροια της υπερβολικής κοινωνικής πίεσης που υφίσταται το άτομο, μπορεί επίσης να ερμηνευθεί  ως μία δομική αλλαγή στον τρόπο με τον οποίο το υποκείμενο αντιλαμβάνεται τον ίδιο του τον εαυτό.

Κατά τη διάρκεια των τελευταίων δεκαετιών, έχει πραγματοποιηθεί μία αλλαγή στο πλαίσιο μέσα στο οποίο δομείται το υποκείμενο. Ειδικότερα, μέχρι και τον προηγούμενο αιώνα το στοιχείο μέσα στα πλαίσια του οποίου πλάθονταν οι υποκειμενικότητες των ατόμων ήταν η σύγκρουση. Από τη θεωρία του Φρόιντ για τον ψυχισμό μέχρι τη θεωρία του Μαρξ. Όσον αφορά στη θεωρία του Φρόιντ, ο ψυχισμός δομούνταν από την προσπάθεια του Εγώ να «συμβιβάσει» κατά κάποιο τρόπο τη σύγκρουση ανάμεσα στα ασυνείδητα ένστικτα και τις ενορμήσεις με τους κοινωνικούς κανόνες.  Παρομοίως στη θεωρία του Μαρξ απαντάμε την πάλη των τάξεων. Οι συνθήκες αυτές της πάλης οι οποίες ήταν διάχυτες εκείνη την περίοδο οδήγησαν στη δημιουργία των νευρώσεων.

Ωστόσο, υποστηρίζεται ότι αυτός ο τρόπος δόμησης του εαυτού αντικαταστάθηκε από έναν νέο. Η νέα δόμηση του εαυτού συνδέεται άμεσα με την προσπάθεια του ατόμου να είναι «κύριος του εαυτού του». Η νέα αυτή κοινωνική απαίτηση και ταυτόχρονη ανάγκη του ατόμου για προσωπική ελευθερία και κυριαρχία τροφοδοτεί το άτομο με προκλήσεις και ευκαιρίες προκειμένου να ανακαλύψει και να μπορεί να είναι ο εαυτός του. Ωστόσο σ αυτή τη συνθήκη το άτομο φαίνεται να βασανίζεται κατά κάποιο τρόπο από τον ίδιο του τον εαυτό, από την ανάγκη για αυτονομία.

Ένα από τα συμπεράσματα στα οποία καταλήγει ο Ehrenberg είναι ότι η κατάθλιψη δεν είναι μία κατάσταση η οποία αφορά στην ύπαρξη του ατόμου. Πολύ περισσότερο έχει να κάνει με τη δράση του και τη λειτουργικότητά του. Αυτός ο τρόπος λειτουργίας καθορίζει τα όρια του σώματος ενώ παράλληλα διαμορφώνει και τον ψυχισμό. Η νέα αυτή θεώρηση της ασθένειας πηγαίνει πέρα από τα στενά όρια τόσο της ιατρικής όσο και των νευροεπιστημών και της βιομηχανίας φαρμάκων, εκτείνεται πέρα από τα όρια της ψυχοθεραπείας και αποτελεί μία ιστορική, φιλοσοφική και πολιτική σύνθεση.

Ένα ακόμα σημαντικό στοιχείο στη δουλειά του Ehrenberg είναι η σύνδεση και ενδεχομένως και η σύγχυση της θεώρησης που αναφέρθηκε προηγμένως για την κατάθλιψη με το άγχος. Ο λόγος που συμβαίνει αυτό είναι ότι το άγχος είναι αυτό που κυρίαρχα έχει συνδεθεί με τον τρόπο δράσης του ατόμου τόσο στην προσωπική του ζωή όσο και στην εργασία του παρά με την ύπαρξή του αφενός, και αφετέρου παρουσιάζει στοιχεία αρκετά κοινά με την κατάθλιψη όπως είναι η εξάντληση, η κούραση ή και η απελπισία κατά μία έννοια.

Σημαντική είναι και η αναφορά που γίνεται στη χρήση των ουσιών και αναφέρεται πολύ χαρακτηριστικά ότι « Στην καταθλιπτική έρρηξη αντιστοιχεί η εξαρτητική έκρηξη, στην απώλεια συναισθημάτων του καταθλιπτικού, η αναζήτηση έντονων συγκινήσεων του τοξικοεξαρτημένου». Οι ουσίες για το χρήστη είναι το απόλυτο μέσο κατάκτησης της υγείας, το οποίο όμως φέρει ένα άλλο τίμημα , μια άλλη μορφή υποτέλειας. Κι έτσι η χρήση των ουσιών μπορεί κι αυτή να αποτελέσει τη δεύτερη μορφή «παθολογίας της ελευθερίας».

Η θεραπεία

Η θεραπεία δεν αποτελεί μία προσπάθεια ίασης. Δεν μπορεί να κάνει τους δαίμονες μας να βγουν από μέσα μας ούτε όμως και να σωπάσουν. Βασικός στόχος της είναι να μπορέσουμε να συμβιβαστούμε με την ύπαρξή τους και να μπορέσουμε να τους επεξεργαστούμε με τέτοιο τρόπο ώστε στο τέλος να αποτελέσουν τους βασικούς αρωγούς μας.  Με άλλα λόγια η ίαση, ουσιαστικά δεν αποτελεί ίαση αλλά την προσπάθεια του άρρωστου υποκειμένου να ενσωματώσει την ασθένεια στην ίδια του την ύπαρξη. Το άτομο δεν επιστρέφει στην κατάσταση που βρισκόταν πριν την ασθένεια, απλώς κάνει το γιατρό και την αγωγή του στοιχεία περιττά. Συνεπώς, η ίδια η θεραπεία της ασθένειας και συνεπώς και της κατάθλιψης δεν συνιστούν το κυνήγι της ευτυχίας από την πλευρά του ατόμου αλλά πολύ περισσότερο την αναζήτηση ενός τρόπου επαναπροσδιορισμού της σχέσης με τον εαυτό.

Ο γράφων λοιπόν, φωτίζει την κοινωνική πλευρά της ασθένειας και προτείνει ότι ως τέτοια πρέπει να αντιμετωπίζεται και όχι ως κάποια παθολογία του ατόμου. Η κατάθλιψη είναι ουσιαστικά μία γλώσσα που εκφέρεται για όσους υποκύπτουν στην κοινωνική πίεση και στις ατομικές τους προσδοκίες. Κατ επέκταση η παθολογία είναι στην ουσία η απάντηση σε ένα κοινωνικό πρόβλημα το οποίο δεν έχει ακόμα εκφραστεί και με αυτόν τον τρόπο μετατοπίζεται από τη σφαίρα του ατομικού σε αυτή του κοινωνικού όπου η υγεία και η απουσία της σχετίζονται με την ποιότητα ζωής ,τους θεσμούς και τις αξίες και δεν απορρέουν από κάποια ικανότητα μας για απόκτησή της.

Εν κατακλείδι

 Η κατάθλιψη είναι αναπόσπαστο κομμάτι του τρόπου με τον οποίο ζούμε στη σύγχρονη εποχή και εκφράζει την σύγκρουση ανάμεσα στην απεριόριστη ελευθερία και στην αδυναμία ελέγχου που αυτή συνεπάγεται. Μαζί με τον εθισμό, αποτελούν τις δύο όψεις του ατόμου που  καθορίζει αλλά και ταυτόχρονα υφίσταται μόνο του τη ζωή του. Θα μπορούσαμε να υποστηρίξουμε ότι η κατάθλιψη μας φωνάζει με όλους τους τρόπους και όλους τους τόνους ότι η απόλυτη ελευθερία δε σημαίνει και απόλυτη δυνατότητα. Υπ αυτή την έννοια αποτελεί ένα όριο μη υπερβάσιμο καθώς μπορούμε να ελέγξουμε χίλια πράγματα στην σημερινή εποχή αλλά εν τέλει αυτό δεν μας ελευθερώνει από τίποτα.

Μια απάντηση στον Mark Fisher για τον μαγικό βολονταρισμό

Ένα μικρό άρθρο διερεύνησης της ιδέας του μαγικού βολονταρισμού και πως αυτός σχετίζεται με ερωτήσεις του οργανισμού.

 

Πριν από μερικές μέρες, εμφανίστηκε μια συνέντευξη του Mark Fisher στο RS21.org. Το θέμα της συνέντευξης είχε να κάνει με την κατάθλιψη, την πολιτική και την τάξη. Συμφωνώ σε πολλά σημεία με αυτά που λέει ο Mark Fisher μέσα στο άρθρο, και στον καπιταλιστικό ρεαλισμό· αλλά υπάρχουν και άλλα με τα οποία διαφωνώ. Σκοπός του παρόντος άρθρου δεν είναι η επίθεση στον Mark Fisher ως άτομο ή στοχαστή, μιας και η δουλειά που κάνει στην ψυχική υγεία είναι απαραίτητη- εν μέρει επειδή συνήθως είναι σωστός, και εν μέρει επειδή είναι μια από τις λίγες φωνές που o ευρύτερος αριστερός χώρος ακούει όσον αφορά αυτό το θέμα. Το θέμα εδώ είναι η ενασχόληση με αυτά που είπε για να διευρύνει περαιτέρω μια «αριστερή» κουβέντα για την ψυχική υγεία. Σε κάποια σημεία, θα γίνει ξεκάθαρο ότι μεγάλο μέρος της διαφωνίας μας στο θέμα συνταγογράφησης των ασθενών μας, έχει να κάνει με τις διαφορετικές πολιτικές μας θέσεις.

Ο Mark Fisher, μιλάει για ένα φαινόμενο που αποκαλείται «μαγικός βολονταρισμός», το οποίο προσδιορίζει ως ένα από τα κυρίαρχα ιδεολογικά εργαλεία του καπιταλιστικού ρεαλισμού. Μέσα στη συνέντευξη ο Fisher φέρεται να ορίζει τον μαγικό βολονταρισμό ως:

«…η πεποίθηση ότι μέσα μας  κρύβεται η δύναμη να γίνουμε ό,τι θέλουμε να είμαστε»

Αυτό εν ολίγοις είναι το Αμερικάνικο Όνειρο, ο αποκρυσταλλωμένος πυρήνας ενός φιλόδοξου μοντέλου “υποκειμενοποίησης” που μας καθορίζει ως πρόθυμους νεο-σκλάβους. Βλέπουμε μηνύματα που εκδίδουν το σχήμα της «αξιοκρατικής υποκειμενοποίησης» παντού γύρω μας, αλλά πουθενά δεν συνοψίζουν το δομικό τους πλαίσιο παρά μόνο στη στρατιωτικοποίηση. Επί σειρά ετών ο Βρετανικός Στρατός διέτασε: «Εστέ Άριστοι». Ποτέ δεν απαντάται η ερώτηση του τι είναι αυτό στο οποίο κάποιος υποτίθεται πως πρέπει να είναι άριστος. Αυτός ακριβώς είναι και ο λόγος που αυτή είναι η έκφραση που συναντάται συχνότερα σε χιλιάδες αγγελίες, περιγραφές θέσεων εργασίας και τηλεοπτικά προγράμματα. Όλος ο κόσμος των media, ένας κόσμος που περιστρέφεται γύρω από τους δέκτες του, που τρυπώνει μέσα τους, είναι ένας σύνδεσμος από φαντασιώσεις που επαναλαμβάνουν την ίδια διαταγή: να θέλετε το καλύτερο, να είστε οι καλύτεροι, σας αξίζει το καλύτερο.

Και αν οι μονάδες στρατολόγησης είναι ως επί το πλείστον παρακινητικές ως προς τον μαγικό βολονταρισμό, τότε το ταβάνι είναι το δημοφιλές φαινόμενο του βιβλίου «The Secret» (Το Μυστικό). Στην συνέντευξη, ο Fisher μιλάει για το πως ο μαγικός βολονταρισμός γίνεται

«...η πεποίθηση ότι τα πάντα, συμπεριλαμβανομένου του υλικού κόσμου, υπόκειται στην ατομική βούληση».

Κι αυτό είναι ακριβώς το θέμα του The Secret. Το βιβλίο θέτει έναν φυσικό νόμο, τον λεγόμενο ως «νόμο της έλξης», που συνοψίζεται στο μότο ότι η πραγματικότητα είναι προϊόν σκέψης. Αυτός ο νόμος χρησιμοποιείται εργαλειακά για να διδάξει τον αναγνώστη/θεατή ότι αν σκέφτεται κάτι που θέλει, πολύ και έντονα, για παράδειγμα μέσω οραματισμού, θα το αποκτήσει. Αν δε σε αυτό προστεθεί και το συναίσθημα, τότε η διαβίβαση προς το σύμπαν, θα ενισχυθεί! Ο λόγος που αυτό θα συμβεί, δεν είναι μόνο βάσει του φυσικού νόμου, αλλά επίσης επειδή

«...υπάρχει μια αλήθεια βαθιά μέσα σου, που σε περιμένει να την ανακαλύψεις, και η Αλήθεια είναι αυτή: αξίζεις όλα τα καλά που έχει να προσφέρει η ζωή»¹.

Αυτή είναι η εικόνα ενός καταναλωτή ως «ψυχή» ικανή να εκπέμπει και να μεταδίδει πόθους σε ένα δεκτικό σύμπαν, και υπονοεί ένα ολόκληρο μεταφυσικό οικοδόμημα γύρω από την επιμονή του Loreal ότι «το αξίζεις». Ο Mark Fisher αμέσως αμέσως, επισημαίνει τον πυρήνα του πολιτικού προβλήματος εδώ: αν αποτύχεις να βρεις δουλειά, να πληρώνεις τους λογαριασμούς σου, ή να κάνεις εκείνες τις διακοπές, ή να πάρεις εκείνο το αμάξι ή τα αθλητικά παπούτσια, είναι επειδή δε τα ήθελες όλα αυτά αρκετά. Κι αυτό υπονοεί μια αδυναμία της ικανότητας να ποθείς ή, κατά τη γλώσσα του The Secret, μια αδυναμία να εκπέμπει κανείς συχνότητες στο σύμπαν. Αυτό που υπονοεί η δήλωση του Fisher είναι κάτι παραπάνω από αυτό που λέει. Για να ακολουθήσουμε αυτή τη λογική πρέπει εν τέλει να συμπεράνουμε πως η αποτυχία είναι βαθιά ατομική: είμαι αποτυχημένος μέχρι τα βάθη της ψυχής μου· πήρα αυτό που μου άξιζε. Είναι εύκολο να δει κανείς πως το να ζει κανείς σημειολογικά κατ’ αυτόν τον τρόπο, μπορεί να προκαλέσει κατάθλιψη.

Αυτό που ούτε ο Fisher ούτε ο συνεντευκτής Anindya Bhattacharyya λένε σε αυτή τη συνέντευξη, είναι πως ο μαγικός βολονταρισμός είναι αποτέλεσμα της δουλειάς του ριζοσπαστικού ψυχολόγου David Smail. Ο Smail, είναι μέλος μίας νεο-υλιστικής ομάδας ασκούμενων και ερευνητικών, συγγραφέας αρκετών βιβλίων, και ένας από τους συγγραφείς μιας απολύτως λαμπρής υλιστικής θεωρίας για την ψυχική οδύνη. Ο Mark μιλάει για τη δουλειά του Smail σε άλλη συνέντευξη (κάπως έτσι βρήκα κι εγώ τη δουλειά του) και σε ένα άρθρο για την ιδιωτικοποίηση του άγχους. Ο David Smail αναγνωρίζει πως ο μαγικός βολονταρισμός προέρχεται όχι από τον καπιταλισμό καθ’ εαυτόν, αλλά μέσα από την ίδια την ψυχολογία:

«Το πρόβλημα είναι πως μόλις οι θεραπευτικές σχολές αρχίζουν να επισημοποιούν και να επαγγελματοποιούν τις διαδικασίες τους, σχεδόν πάντα -εκούσια ή μη-πέφτουν στην παγίδα να υιοθετούν φιλοσοφίες κάθε είδους. Για την ακρίβεια, υπάρχουν πολύ λίγες προσεγγίσεις στης ψυχοθεραπεία οι οποίες σε κάποιο βαθμό δεν εμπερικλείουν κάποια θέση ατομικιστική, ιδεαλιστική, ή, -ή και όπως εγώ τις λέω-θέσεις του μαγικού βολονταρισμού. Όλες αυτές οι προσεγγίσεις έχουν τη βάση τους στη γενική υπόθεση που είναι πολύ δύσκολο να αποτιναχτεί –ήτοι, ότι θεμελιακά είμαστε όλοι ατομικότητες που απλά τυγχάνει να βρισκόμαστε σε κοινωνίες. Υποψιάζομαι ότι ίσως θα ήταν πιο ακριβές να λέγαμε ότι θεμελιακά είμαστε όλοι κοινωνικά πλάσματα που τυγχάνει να νιώθουμε ατομικότητες».

Οι πλήρεις συνέπειες της τεχνικής για υποκειμενοποίηση καθίστανται εμφανείς όταν κοιτάμε τον Smail: παράγει ένα βαθύ ενδότερο ψυχισμό με περίπου τον ίδιο τρόπο που ο Foucault περιέγραψε  τη δουλειά της ψυχανάλυσης –έναν βαθύ υποκειμενικό πυρήνα που βρίσκεται η αλήθεια του εκάστοτε ατόμου. Σαν τέτοιο ταιριάζει απόλυτα με τον ατομικισμό του καπιταλισμού και ως εκ τούτου διευρύνει την υπόσκαψη της κοινωνικότητας, και ως εκ τούτου αποκλείει την πιθανότητα κάθε συλλογικής –πόσο μάλλον ταξικής- δράσης. Ο ιδεαλισμός της τεχνικής είναι αυτό που είδαμε με το The Secret και μπορεί να εκφραστεί απλά με τον τύπο:

(επικεντρωμένος) επιθυμία + σκέψη + συναίσθημα = πραγμάτωση της προσωπικής αλήθειας.

Όλες οι δομικές αιτιολογίες για την εμπειρία εξαλείφονται, είτε είναι βιολογικές, ενσωματωμένες, οικονομικές, πολιτικές ή ιστορικές. Ο υλισμός εξαφανίζεται σε ένα νέφος από ψυχο-μαρκετινίστικες στρατηγικές. Με τον μαγικό βολονταρισμό βλέπουμε μια βαθιά συμβολή ανάμεσα στη θετική ψυχολογία, την ψυχοθεραπεία και τη διαφήμιση. Αυτή η συμβολή ελάχιστα μας εκπλήσσει μιας και αυτές οι τρεις όψεις πάντα περιπλέκονταν. Η δουλειά του Smail στο βιβλίο «The Origins of Unhappiness» (Η Προέλευση της Δυστυχίας) επίσης καταδεικνύει ότι όλο αυτό είναι μια στοχευμένη στρατηγική που πρώτα εφαρμόστηκε κατά τη διάρκεια της Θατσερικής καταστροφής των κοινοτήτων και οργανισμών της εργατικής τάξης. Συνοψίζοντας το επιχείρημα σε αυτό το βιβλίο, από μια συνέντευξη του συγγραφέα του «The Therapy Industry» (Η Βιομηχανία της Θεραπείας), Paul Moloney,

«Η Margaret Thatcher ήταν κι αυτή μια μεγάλη επιρροή. Κατά μία έννοια, ήταν η καλύτερη ψυχολόγος που συνάντησα ποτέ, επειδή ήξερε καλύτερα απ’ τον καθένα (ή  αυτά που αντιπροσώπευε ήξεραν καλύτερα απ’ τον καθένα) τι αλλάζει τους ανθρώπους και πως να τους χειρίζεται ,κι αυτό το έκανε με το να επηρεάζει τα ενδιαφέροντά τους και να τους εκβιάζει παρακινώντας τους, δίνοντας τους πολλά χρήματα και λοιπά. Μετά το 1979, έγινε εμφανές πως οι άνθρωποι που με επισκέπτονταν δεν είχαν μεγάλο περιθώριο ελιγμών, ασχέτως με το πόση δύναμη της θέλησης εφήρμοζαν στις καταστάσεις που ήταν μπλεγμένοι, και συνήθως λόγω κάποιου κακοήθους, τιμωρητικού μέτρου που είχε πάρει η κυβέρνηση των Συντηρητικών (σ.τ.μ: Tory, κόμμα της Thatcher). Αυτοί οι άνθρωποι κατηγορούσαν τους εαυτούς τους και κόπιαζαν σκεπτόμενοι «τι παίζει με εμένα... όλες μου οι προσωπικές στρατηγικές δε δουλεύουν... για ποιόν λόγο είμαι τόσο ανεπαρκής υπό αυτές τις συνθήκες...;» και μου ήταν εντελώς ξεκάθαρο ότι δεν ήταν αυτοί ανεπαρκείς, αλλά ότι οι συνθήκες ήταν το πρόβλημα.»

Αυτή η δουλειά συνεχίζεται μέσω της Ομάδας Συμπεριφοριστικού Διορατισμού (Behavioural Insights Team) ή αλλιώς «nudge unit» της κυβέρνησης ConDem (σ.τ.μ: κυβέρνηση συνεργασίας Συντηρητικών-Δημοκρατικών) και από τη συνεχή διάδοση της ψυχοθεραπείας και των συμπεριφοριστικών παρεμβάσεων έξω από την αίθουσα συσκέψεων. Όπως ακριβώς η ψυχιατρική αυτονομήθηκε από τα Άσυλα ακολουθώντας την αποϊδρυματοποίηση, το ίδιο έκανε και η ψυχοθεραπεία που εξαπλώθηκε εκτός κοινωνικού ιστού. Το πιο δημοφιλές είδος μαγικού βολονταρισμού σήμερα είναι μεν η Γνωστική Συμπεριφορική Θεραπεία, αλλά οι συνεδρίες «κινήτρου» και ο επιγνωσιακός διαλογισμός έχουν επίσης μετατεθεί από το σώμα του κοινωνικού. Μια από τις ηγετικές φυσιογνωμίες του κινήματος θετικής ψυχολογίας, ο Martin Seligman, είχε μια βαθιά επιρροή στη διάδοση της ιδέας ότι μπορούμε να εκπαιδευτούμε στο να είμαστε χαρούμενοι με το να αλλάζουμε τις σκέψεις μας:

«Η κατάθλιψη είναι μια διαταραχή του «Εγώ», που αποτυγχάνει μπροστά στα μάτια σας σε σχέση με τους στόχους σας. Σε μια κοινωνία που ο ατομικισμός οργιάζει, πιστεύουν όλο και πιο πολλοί ότι είναι το κέντρο του κόσμου. Το σύστημα, φτιάχνοντας τέτοια πιστεύω, κάνει την ατομική αποτυχία σχεδόν απαρηγόρητη»².

Ο Seligman πιστεύει πως μπορούμε να αναπτύξουμε «νέες γνωστικές δεξιότητες» που περιστρέφονται αισθητά γύρω από την αλλαγή στο πως βλέπουμε τα πράγματα, συμπεριλαμβανομένης της αμφισβήτησης των πεσιμιστικών μας πιστεύω. Από τη μεριά του Seligman, αν θέλουμε να είμαστε χαρούμενοι άνθρωποι, τότε θα πρέπει να αποκηρύξουμε τις αναλύσεις μας για τον καπιταλισμό, επειδή απλά μας καταθλίβουν: είναι περισσότερο η πεποίθηση που έχει να κάνει με τον καπιταλισμό, παρά οι ουσιαστικές συνθήκες που δημιουργούν την κατάθλιψη. Έχει να κάνει με το πως το βλέπεις: άλλαξε την ερμηνεία και θα αλλάξεις τον κόσμο. Αυτή είναι η αντιστροφή της 11^ης θέσης του Marx.

Κατ’ εμέ, η προηγούμενη θεωρία του Seligman για την μαθημένη αβοηθησία ήταν σωστή. Όπως λέω πάντα, η αριστερά –με την ευρεία έννοια -, έχει μάθει πως είναι άσκοπο να γίνει οτιδήποτε για να αλλάξει την κατάστασή επειδή τίποτα δε λειτουργεί. Όποια ομάδα παίρνει την πρωτοβουλία να δράσει, πρέπει να είναι έχει τη βασική γνώση της ματαιότητας της ενέργειας. Ο Zizek έχει το μότο γι αυτή τη θέση, μια θέση που υποστηρίζει: μη δρας, σκέψου. Αυτός ο διαχωρισμός είναι οπισθοδρομικός και πραγματικά υπάγεται στην καταθλιπτική τάση να στοχαζόμαστε, να συναντάμε τα ίδια προβλήματα ξανά και ξανά, ενώ βυθιζόμαστε βαθύτερα στην απελπισία.

Ο Fisher προτείνει ότι πρέπει να δίνουμε «νικηφόρους αγώνες». Και το έχω πει κι εγώ ξανά και ξανά, οπότε σε αυτό συμφωνούμε. Η έξοδος από τη μαθημένη αβοηθησία δεν είναι ο μαθημένος  οπτιμισμός, αλλά η δράση. Να επαναπροσδιορίσουμε τη γλώσσα του συμπεριφορισμού, αν η αριστερά είναι καταθλιπτική, αν εμείς είμαστε καταθλιπτικοί, τότε πρέπει να θέσουμε μικρούς και επιτεύξιμους στόχους. Κι αυτό απαιτεί διαβαθμισμένη έκθεση. Το να πιστεύουμε ότι μπορούμε να πάμε από μια κατάσταση παράλυσης στην πληθωρική και εκρηκτική δύναμη βραχυκυκλώνει το πραγματικό πολιτικο-θεραπευτικό έργο που απαιτείται. Πρώτα απ’ όλα, αυτό σημαίνει πως πρέπει να αναλύσουμε τη δικιά μας περιοχή ελέγχου. Σε ποιόν αποδίδουμε την ικανότητα να δρα; Επίσης απαιτείται ένα συγκεκριμένο είδος πραγματισμού. Στη Γνωστική Συμπεριφορική Θεραπεία και στα προγράμματα με 12 βήματα όλα ξεκινούν από την ιδέα του Επίκτητου ότι κάποια πράγματα είναι υπό τον έλεγχό μας και κάποια άλλα όχι. Αλλά αντίθετα με τον Επίκτητο, το Στωικισμό και τα 12 βήματα,  γνωρίζουμε πως ο έλεγχος είναι το αποτέλεσμα των πράξεων και ότι όσο πιο πολύ δρούμε, τόσο πιο πολύ τα πράγματα έρχονται υπό τον έλεγχό μας. Η δουλειά μας είναι να ξεμάθουμε την αβοηθησία μέσα μας, μέσω της συλλογικής πράξης. Ερωτήσεις πάνω στα στάδια και τον βαθμό επαναστατικότητας (ρεφορμισμός/επανάσταση) όσον αφορά την οργάνωση και τη δράση, δε μπορούν να ορίζουν τη δουλειά πάνω στην απο-μαθημένη αβοηθησία.

Για τον Fisher, το μονοπάτι που πρέπει να πάρουμε, περνάει μόνο του μέσα από τα «επικρατούντα μέσα και τις επικρατούσες πολιτικές».

Αντικρούοντας τις κυρίαρχες ιδεολογίες σε εφημερίδες και στα πολιτικά κόμματα; Το έχουμε ξανακάνει. Ξανά και ξανά. Για τον Fisher οι υποστηρικτές της άμεσης δράσης³, οι πάντα ασαφείς και αμφιλεγόμενοι «νεο-αναρχικοί» είναι το αποτέλεσμα της συλλογικής κατάθλιψης. Εγώ νομίζω πως είναι το ακριβώς αντίθετο. Όποιοι και να είναι αυτοί οι νεο-αναρχικοί, φαίνεται να είναι οι ίδιοι που έχουν προσκολληθεί με την πρακτική δουλειά της δόμησης νέων πρακτικών, νέων οργανισμών, και νέων χώρων. Ο Fisher τονίζει ότι η συμβολική δράση της κατάληψης ενός χώρου είναι διαφορετική από «την κατάληψη επειδή νομίζουμε πως μπορούμε να διαχειριστούμε καλύτερα από τους καπιταλιστές». Και αυτό είναι αλήθεια. Αλλά πριν να μπορέσουμε να αυτονομήσουμε οποιονδήποτε δημόσιο χώρο, πρέπει να είμαστε σε θέση να γνωρίζουμε το πως θα το κάνουμε. Άτομα που δεν έχουν απολαύσει ποτέ το κύκλωμα της αυτονομίας ή τη ζύμωση επιρροών πέρα από την κατάθλιψη, το άγχος, και το θυμό πρέπει να είναι σε θέση να καταλάβουν χώρους για να μάθουν πως να το κάνουν. Και όχι μόνο χώρους. Τα άτομα πρέπει να μάθουν να καταλαμβάνουν τον χρόνο ούτως ώστε να παύσουν τους γραμμικούς ρυθμούς παραγωγής-κατανάλωσης και να θέσουν νέες προσωρινότητες. Επίσης, μια κατάληψη είναι μια όχι και τόσο συμβολική διαμαρτυρία. Το κίνημα του Occupy μπορεί να ήταν, αλλά οι καταλήψεις δημόσιας στέγης ή κέντρων ψυχικής υγείας πάνε πέραν της συμβολικής κίνησης. Οι νικηφόροι αγώνες μπορεί αναγκαστικά να είναι μικροί για την ώρα. Μπορεί να φαίνονται εφήμεροι και ίσως απλά συμβολικοί. Αλλά το να κερδίζει κανείς αγώνες είναι αυτό ακριβώς που χρειάζεται ένα καταθλιπτικό άτομο. Μέρος των οποίων θα είναι το να αποτινάξει κάθε καθαρολογία για το «τι αγώνες» ή «πως κερδίζουμε αγώνες».

Η απόρριψη της καθαρολογίας δεν σημαίνει πως θα πρέπει να υποπέσουμε στην δημιουργία νέων αριστερών κομμάτων, ή την ανάκαμψη παλαιών. Ούτε σημαίνει πως θα πρέπει να επικεντρωθούμε στο να κερδίσουμε το ιδεολογικό έδαφος των κυρίαρχων media. Εμείς δεν έχουμε να κάνουμε με αυτές τις δομές. Αυτές είναι δομές και εδάφη σχεδιασμένα να κρατάνε τη δυναμική συγκεντρωμένη γύρω από ένα συγκεκριμένο σύνολο δρώντων. Για να αναστρέψω εντελώς την εντολή του Fisher, αντιλαμβάνομαι τέτοιες δομές ως αυτές που ενσαρκώνουν ένα είδος μαγικού βολονταρισμού. Το κόμμα ιστορικά έχει λειτουργήσει ως η αρχή της αβανγκαρντίστικης θεωρίας. Το κόμμα έχει αυτό που δεν έχουν οι εργάτες: ενόραση, τον ψυχιατρικό όρο του μαγικού μηχανισμού της αναγνώρισης της θέσης κάποιου ως τρελή. Ακριβώς όπως η ψυχιατρική φέρεται στους τρελούς, έτσι φέρεται και το κομμά στους εργάτες. Δεν είναι απο-μαθημένη αβοηθησία, είναι μετατοπισμένη αβοηθησία. Για να ξεμάθουμε την αβοηθησία πρέπει να ενεργοποιήσουμε ξανά δίκτυα αυτόνομων οργανισμών. Οργανισμούς άμεσου εργασιακού συνδικαλισμού· αυτόνομους ομίλους συλλόγων· δίκτυα αλληλεγγύης· η ανάπτυξη μέσων με όρους που έχουν δομηθεί εκτός των κυρίαρχων μέσων αλλά δεν υπάρχουν μέσα τους· την δημιουργία ομάδων που εξερευνούν τα δομικά αίτια, εμπειρίες, και συλλογικές στρατηγικές για την καταπολέμηση της ψυχοπαθολογίας. Αυτά τα άτομα υπάρχουν ήδη, και είναι άτομα που μάχονται, αλλά συχνά επιφέρουν πραγματικά κέρδη. Αυτό δεν είναι ένα επιχείρημα για να επαναπαυθούμε, αλλά για να δούμε αυτούς τους πυρήνες μάχης ως μέρος μιας πολύ μεγαλύτερης συναρμολόγησης που ανοίγει το μονοπάτι προς το να μάθουμε πως να μαχόμαστε.

Η πιο επικίνδυνη στιγμή για όποια κατάθλιψη είναι η στιγμή που η κατάθλιψη ξεκινά να ξεπερνιέται, όταν το καταθλιπτικό άτομο σταδιακά βγαίνει από την κατάσταση αβοηθησίας του. Όσο αυτό άτομο γίνεται πιο ενεργό, πιο ικανό να κινηθεί, να θέλει να κινηθεί, να δρα και να θέλει να δρα, η παρουσία αυτοκτονικών σκέψεων μπορεί να μην έχει φύγει πλήρως. Όλως παραδόξως, είναι ενώ η κατάθλιψη παρακμάζει όταν το ρίσκο της αυτοκτονίας είναι στο ζενίθ του. Οπότε, η διαφορά μεταξύ του Fisher κι εμού, είναι μάλλον ο παλιός διχασμός αριστερού-αναρχικού: ο Fisher θέλει να μας κάνει μια αριστερή συνταγογράφηση, που εγώ νομίζω πως δε χρειαζόμαστε.

1. Byrne, S. 2011. The Secret. London: Atria Books. p.41.

2. Seligman, M. 2006. Learned optimism: how to change your mind and your life. London: Vintage Books. p.2

3. «Όταν δρούμε για λογαριασμό μας, αντί να παρασκηνιοποιούμε μια εξωτερική αρχή, αυτό μας παρέχει τις ευκαιρίες υψώσουμε την ταξική συνείδηση από την κατάσταση, και να βελτιώσουμε την αποτελεσματικότητα της δράσης». Αυτό είναι από προσφάτως ενημερωμένο φυλλάδιο της Anarchist Federation «Ο Ρόλος της Επαναστατικής Οργάνωσης». Αυτός ο ορισμός της άμεσης δράσης είναι ένα παράδειγμα αυτό που εγώ ονομάζω «απο-μαθημένη αβοηθησία».


Μετάφραση: Chrisacos
Επιμέλεια μετάφρασης: Ομάδα Δια-Τάραξη

Πρώτο Φεστιβάλ ΛΟΑΤΚΙ κοινότητας στην Κρήτη

Δελτίο Τύπου

1^ο Φεστιβάλ Ορατότητας και Διεκδικήσεων για την Απελευθέρωση Φύλου, Σώματος και Σεξουαλικότητας: LGBTQI+ Pride Κρήτης

Το Συντονιστικό που δημιουργήθηκε για να κάνει πραγματικότητα το 1^ο LGBTQI+ Pride της Κρήτης, ανακοινώνει την διεξαγωγή διήμερου Φεστιβάλ, το οποίο θα λάβει χώρα στο Ηράκλειο και συγκεκριμένα στο πάρκο Γεωργιάδη, στις 26 και 27 Ιουνίου του 2015. Πρόκειται για ένα Φεστιβάλ που στοχεύει στην ενδυνάμωση της ορατότητας της ΛΟΑΤΚΙ (Λεσβίες, Ομοφυλόφιλ@, Αμφιφυλόφιλ@, Τρανς, Κουήρ, Ίντερσεξ) κοινότητας της Κρήτης -και κατ’επέκταση της επαρχίας-, στην προώθηση των αιτημάτων και των διεκδικήσεων (θεσμικών και μη) της ΛΟΑΤΚΙ κοινότητας και στην επίτευξη ισότιμης συνύπαρξης μας σε χωριά, κωμοπόλεις, πόλεις και νησιά!

Μέσα από το  Φεστιβάλ LGBTQI+ Ορατότητας σκοπεύουμε, συν τοις άλλοις, να παρέχουμε ενημέρωση πάνω σε όλα τα ζητήματα που άπτονται του φύλου, του σώματος και της σεξουαλικότητας. Ιδιαίτερη βαρύτητα, επιθυμούμε να δοθεί, σε θέματα που έχουν τεθεί ελλιπώς ή διαστρεβλωμένα, όπως η τρανσφοβία, η πολυφοβία (διακρίσεις ενάντια στην πολυσυντροφικότητα) και τo ομοφοβικό bullying (gay bashing). To Φεστιβάλ φιλοδοξεί να συμπεριλάβει ομιλίες, βιωματικά εργαστήρια (workshops) και καλλιτεχνικά δρώμενα, τα οποία θα καλύπτουν όλες τις σχετικές θεματικές. Οι 2 ημέρες του θα κλείσουν με πολύχρωμες μουσικές βραδιές, οι οποίες θα περιλαμβάνουν συναυλίες διαφόρων μουσικών ιδιωμάτων και πάρτυ με DJs.

Κορυφαία στιγμή, θα θέλαμε να αποτελέσει, μια μεγάλη Πολύχρωμη Πορεία. Θα βαδίσουμε στους δρόμους υπενθυμίζοντας, πως δεν θα πάψουμε να υπάρχουμε και να διεκδικούμε τα δικαιώματά μας και την ελευθερία έκφρασης (χωρίς φόβο και απειλές για την ζωή μας) στον δημόσιο -και μη- χώρο. Είμαστε μέρος της ίδιας κοινωνίας, ζητάμε ελεύθερες και αξιοπρεπείς ανάσες και γιορτάζουμε την διαφορετικότητα! 

 Το Συντονιστικό για το 1^ο LGBTQI+ Pride Κρήτης  που παλεύει για την υλοποίηση του Φεστιβάλ Ορατότητας, ειναι μία συνέλευση οριζόντιας οργάνωσης  στην οποία μετέχουν οι συλλογικότητες ConQueer (Ηράκλειο) και Φύλο και Φτερό (Ρέθυμνο), καθώς  και κάποια μεμονωμένα αλληλέγγυα άτομα. Η τέλεση ενός ΛΟΑΤΚΙ Φεστιβάλ μη εμπορευματοποιημένου, δίχως χορηγούς, δίχως διαφημίσεις, το οποίο βασίζεται στην αλληλεγγύη και στην αυτοοργάνωση και δεν περιθωριοποιεί κανένα μέλος της κοινότητάς μας, αποτελεί για εμάς συνειδητή πολιτική επιλογή.

Αγωνιζόμαστε - Ενημερώνουμε - Διεκδικούμε:

Ενάντια σε κανονικότητες και εξουσίες

που προσπαθούν να κυριαρχήσουν

επάνω στα σώματα και στις επιθυμίες μας.

Ενάντια σε ομοφοβία, σεξισμό και τρανσφοβία.

Σπάμε την σιωπή.

Γιορτάζουμε τις διαφορετικότητές μας!

Σας περιμένουμε όλ@!

                        

Το Συντονιστικό για το 1^ο Παγκρήτιο Φεστιβάλ ΛΟΑΤΚΙ Ορατότητας

Κρήτη, 11 Απριλίου 2015